1-10 – موانع و مشکلات تحقیق……………………………………………………………………………………………9
1-11 – ساماندهی تحقیق…………………………………………………………………………………………………….10
فصل دوم : مفاهیم و مبانی نظری
2-1 – مفهوم شناسی تحقیق………………………………………………………………………………………………..12
– موقعیت…………………………………………………………………………………………………………………………………12
– ژئو …………………………………………………………………………………………………………………………………….12
– ژئوکالچر………………………………………………………………………………………………………………………………14
– بحران…………………………………………………………………………………………………………………………………..15
– امنیت…………………………………………………………………………………………………………………………………..17
– ژئوپولیتیک…………………………………………………………………………………………………………………………..27
– مفهوم ژئوپولیتیک…………………………………………………………………………………………………………..30
– سیر تحول مفهومی واژه ژئوپولیتیک………………………………………………………………………………….31
– عوامل مؤثر در ژئوپولیتیک………………………………………………………………………………………………33
2-2 – مبانی نظری……………………………………………………………………………………………………………….40
– نظریه های جهانی ژئوپولیتیک………………………………………………………………………………………………..40
– نظریه آلفرد ماهان……………………………………………………………………………………………………………40
– نظریه هلفورد مکیندر………………………………………………………………………………………………………..43
– نظریه نیکلاس اسپایکمن……………………………………………………………………………………………………47
– نظریه هانتینگتون…………………………………………………………………………………………………………….49
– بررسی نظری مطالعات امنیتی………………………………………………………………………………………………….57
– رویکرد رئالیستی (واقع گرایانه) ………………………………………………………………………………………..57
– رویکرد ایدئالیستی (آرمان گرایانه) …………………………………………………………………………………….58
– رویکرد نهادگرایانه…………………………………………………………………………………………………………….58
2-3 – چهارچوب و مدل نظری پژوهش…………………………………………………………………………………59
2-4 – پیشینه موضوع………………………………………………………………………………………………………….61
فصل سوم : بالکان
3-1 – بالکان………………………………………………………………………………………………………………………….66
– آشنایی کلی با کشورهای شبه جزیره بالکان………………………………………………………………………………69
– جمهوری آلبانی………………………………………………………………………………………………………………..71
– جمهوری اسلونی………………………………………………………………………………………………………………76
– جمهوری بلغارستان………………………………………………………………………………………………………….80
– جمهوری بوسنی و هرزگوین……………………………………………………………………………………………..83
– جمهوری ترکیه…………………………………………………………………………………………………………………86
– جمهوری کرواسی……………………………………………………………………………………………………………..91
– جمهوری مقدونیه……………………………………………………………………………………………………………..97
– جمهوری فدرال یوگسلاوی سابق………………………………………………………………………………………101
– صربستان و مونته نگرو…………………………………………………………………………………………………107
– جمهوری یونان………………………………………………………………………………………………………………110
3-2- تاریخچه بالکان………………………………………………………………………………………………………….114
– بالکان در دوره امپراطوری عثمانی……………………………………………………………………………………114
– بالکان ونظام اروپای قدیم……………………………………………………………………………………………….116
– جنگ جهانی اول: علل و پیامدها…………………………………………………………………………………………122
– بالکان در دهه 90……………………………………………………………………………………………………………127
فصل چهارم : ویژگی های بالکان و اتحادیه اروپا
4-1- مشخصات و ویژگیهای بالکان…………………………………………………………………………………..133
– شکل گیری اقوام در بالکان……………………………………………………………………………………………….134
– یو گسلاوی…………………………………………………………………………………………………………………..134
– ظهور کشور سلطنتی یوگسلاوی………………………………………………………………………………….134
– یوگسلاوی در عصر مارشال تیتو………………………………………………………………………………….136
– یوگسلاوی پس از مرگ تیتو ………………………………………………………………………………………..144
– بحران در بالکان……………………………………………………………………………………………………………………146

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

– نزاع میان دو تمدن یا مساعدت میان آنها…………………………………………………………………………….146
– علل درگیری در شبه جزیره بالکان……………………………………………………………………………………147
– صلح در کوزوو……………………………………………………………………………………………………………..149
– عامل و فاکتور عثمانی…………………………………………………………………………………………………….149
4-2 – اتحادیه اروپایی……………………………………………………………………………………………………….154
– نگرشی نظری بر اتحادیه اروپا………………………………………………………………………………………………155
– سیستم های بین المللی…………………………………………………………………………………………………..155
– رژیم های بین المللی………………………………………………………………………………………………………157
– نظام های دوقطبی جنگ سرد و امنیت اروپا……………………………………………………………………………..158
– رژیم امنیتی اتحادیه اروپا و رژیم اقتصادی…………………………………………………………………………….159
– اتحادیه اروپا و حرکت به سوی شرق………………………………………………………………………………………163
4-3 – تاثیرات امنیتی بالکان بر اروپا………………………………………………………………………………..168
– شبه جزیره بالکان و تأثیر آن بر امنیت اتحادیه اروپایی…………………………………………………………168
فصل پنجم : نتیجه گیری و پیشنهادات
5-1 – تحلیل نهایی……………………………………………………………………………………………………………..173
5-2 – پیشنهادات و راهکارهای حل مناقشات و تعارضات شبه جزیره بالکان………………….182
فهرست منابع و مآخذ: ……………………………………………………………………………………………………..186
چکیده انگلیسی: …………………………………………………………………………………………………………………189
فهرست نقشه ها
عنوان صفحه
2-1- نقشه جهان از دیدگاه مکیندر در سال 1904……………………………………………………………….45
2-2- نقشه جهان از دیدگاه مکیندر در سال 1943……………………………………………………………….46
2-3- نقشه جهان در نظریه اسپایکمندر مورد کشورهای حاشیه……………………………………….47
2-4- نقشه پراکندگی تمدنهای جهان…………………………………………………………………………………..55
3-1- نقشه شبه جزیره بالکان……………………………………………………………………………………………65
3-2- نقشه کشورهای شبه جزیره بالکان………………………………………………………………………….69
3-3- نقشه کشور آلبانی……………………………………………………………………………………………………70

3-4- نقشه کشور اسلوونی……………………………………………………………………………………………….75
3-5- نقشه کشور بلغارستان…………………………………………………………………………………………….79
3-6- نقشه کشور بوسنی و هرزگووین……………………………………………………………………………82
3-7- نقشه کشورترکیه……………………………………………………………………………………………………..85
3-8- نقشه کشورکرواسی…………………………………………………………………………………………………90
3-9- نقشه کشور مقدونیه…………………………………………………………………………………………………96
3-10- نقشه کشور یوگسلاوی سابق……………………………………………………………………………….100
3-11- نقشه کشور صربستان و مونته نگرو…………………………………………………………………..106
3-12- نقشه کشور یونان…………………………………………………………………………………………………109
4-1- نقشه صربستان بزرگ…………………………………………………………………………………………….138
4-2- نقشه صربستان بزرگ…………………………………………………………………………………………….139
4-3- نقشه کشورهای اتحادیه اروپایی ………………………………………………………………………….153
فهرست نمودلرها
عنوان صفحه
2-1- نمودار منازعه تمدنها………………………………………………………………………………………………….55
4-1- نمودار تهدیدات شرق و تمهیدات غرب اروپا…………………………………………………………….167
فهرست جدول ها
عنوان صفحه
3-1- جدول علل و پیامدهای جنگ جهانی اول……………………………………………………………………125
ISLAMIC AZAD UNIVERSITY
Centeral Tehran Branch
Faculty of literature-Dempartment of Geopolitics
“M.A” Thesis
On Geopolitics
Subject:
An Investigation of the Balkan’s Geopolitical Importance,and its effect on the security of the EU.
Supervisor:
Dr.Gholam Hassan Heidari
Co-supervisor:
Dr.Ezat Olah Ezati
By:
Hossin javadi
Winter ????
مقدمه:
شبه جزیره بالکان شامل کشورهای ترکیه، بلغارستان، یونان، کرواسی، بوسنی و هرزگوین، مقدونیه، اسلوونی، آلبانی، فدراسیون یوگسلاوی (صربستان، مونته‌نگرو) به لحاظ ژئوپولیتیکی یکی از حساس‌ترین نقاط جغرافیایی جهان می‌باشد که تاریخ پنج سده گذشته آن همواره متأثر از درگیری‌های نظامی بین دول منطقه بوده است.
بالکان مدت‌های زیادی تحت تأثیر اقدامات کسانی بوده است که هیچ‌گاه این سئوال را مطرح نکردند که چه تدبیری بیاندیشند تا تاریخ درد آور و فاجعه آمیز منطقه تکرار نشود.
شبه جزیره بالکان به جهت اختلافات درونی و موقعیت ژئوپولیتیک آن، یکی از مناطق بحران خیز جهان بوده و همیشه مورد توجه قدرتهای بزرگ جهانی قرار داشته است، زیرا علاوه بر دریای سیاه و دریای مرمره، دسترسی به دریاهای مدیترانه، اژه و آدریاتیک را فراهم و نفوذ یا تسلط بر مهم‌ترین شبکه ارتباطی میان شرق و غرب جهان را تدارک می‌بیند. به همین لحاظ در طی تاریخ، بحران‌هایی در اثر مداخله نیروهای خارجی البته با توسل به اختلافات درونی و قومی در این شبه جزیره ایجاد شده و حتی دنیا را به جنگ جهانی نیز کشانیده است.
جنگ و بحران در بالکان ریشه در تاریخ کهن این منطقه دارد و بالکان همواره حلقه اتصال بحرانی در قاره اروپا بوده است. این بحران به ویژه در جنگ دوم جهانی و با عملکردهای فاشیسم ایتالیا و نازیسم آلمان هیتلری تشدید شده است. فروپاشی حکومت‌های کمونیستی در اروپای شرقی علت اساسی واگرایی در بالکان به ویژه در کشور یوگسلاوی بود زیرا حرکت به سوی دمکراسی چند حزبی در این کشور در اواسط دهه هشتاد و به موازات آن حرکت‌های دمکراتیک در لهستان شروع شده بود و این رویدادها به آن سرعت بخشید.
با فروپاشی کمونیسم در یوگسلاوی سابق پروسه‌ای به وجود آمد که این کشور را متلاشی کرد تقاضا برای آزادی شهروندان و قومیت‌ها در شش جمهوری یوگسلاوی، باعث مخالفت و مقابله با طرح صربستان بزرگ تحت پوشش یوگسلاوی گردید و بحران یوگسلاوی شروع شد. تجاوز صربستان به اسلوونی و سپس کرواسی منجر به جنگ در جمهوری کرواسی گردید.
بروز جنگ در کرواسی که منجر به رسمیت شناخته شدن کرواسی در مجامع بین‌المللی شد تقاضای کشور بوسنی و هرزگوین برای شناسایی بین‌المللی توسط جامعه مشترک اروپا و آمریکا مشروط به همه پرسی شد که در آن همه پرسی در کل 64% از شهروندان به استقلال کشور بوسنی و هرزگوین رای دادند که یک روز پس از به رسمیت شناخته شدن بوسنی توسط مجامع بین‌المللی و سازمان ملل متحد جنگ صربستان بر علیه بوسنی و هرزگوین شروع شد.
فصل اول
“کلیات”
1-1 – بیان مسئله :
یکی از مهم‌ترین مباحثی که در اتحادیه اروپا مطرح است، بحث پیرامون تدوین سیاست امنیتی و دفاعی اروپا1 می‌باشد. اتحادیه اروپا برای پیشبرد اهداف اقتصادی، تجاری، سیاسی و نظامی خود در راستای همگرایی بیشتر، نیاز به امنیت در منطقه و حاشیه خود دارد. از سوی دیگر یکی از مسائل مهم و مناقشه برانگیزی که اتحادیه اروپا با آن مواجه است، بحث گسترش اتحادیه اروپا می‌باشد. این موضوع که آیا هر کشوری که در قاره اروپا واقع شده است، باید عضو اتحادیه اروپا باشد یا خیر ، از دیگر مسائل مهمی می‌باشد که همواره مطرح بوده است. بالکان شبه جزیره‌ای است که در جنوب شرقی اروپا که کشورهای یونان، آلبانی، بلغارستان، بوسنی و هرزگوین، کرواسی، اسلوونی، جمهوری مقدونیه، صربستان، مونته‌نگرو، رومانی و بخش اروپایی ترکیه در آن واقع شده است.
بالکان همواره مکان درگیری‌ها و نزاعی بوده است که همسایگان خود را تحت تأثیر ناآرامی‌های خود قرار داده است. در این پژوهش محقق بر آن است تا با شرح موقعیت ژئوپولیتیکی شبه جزیره بالکان (با مرور اجمالی تاریخ این منطقه) تأثیر بحران‌ها و ناآرامی‌های آن را بر امنیت همسایگان این منطقه و به طور دقیق‌تر امنیت اتحادیه اروپا بررسی نماید.
پدیده امنیت یا کشمکش سیاسی در یک حوزه جغرافیایی ، ایدئولوژیک و فکری در خلاء به وجود نمی‌آید . قطعاً” در ورای آن پیشینه تاریخ و مسیر تحولات و رخدادهای جغرافیایی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی زمینه ساز شکل گیری چنین راندی شده است و در نتیجه نسبت به کوچکـی و بزرگی حوزه عملیاتی آن شاهد تأثیرات متفاوتی خواهیـم بـود. چالش‌های قومـی یکـی از پدیده‌های سیاسی با پیشینه‌ای غیر قابل انکار است که آن را نمی‌توان در یک ظرف زمان مشخص محدود کرد.
یک مناقشه قومی قرن‌ها به طول می‌انجامد و تحت شرایط خاصی به مانند آتش زیر خاکستر خود را نمایان می‌سازد تا این که در قالب یک بحران ملی ، منطقه‌ای و بین‌المللی خودنمایی می‌کند . چالش‌های قومی در بالکان نیز از این قاعده کلی مستثنی نیست . مسیر حوادث و تحولات منطقه بالکان در آخرین دهه قرن گذشته (2000-1990) نشان دهنده عمق درگیری‌ها و اختلافات سر به مهر بود که می‌توان آن را میراث امپراتوری‌های پروس ، اطریش ، هنگری و عثمانی در سده‌های گذشته دانست.
منطقه حساس و ژئواستراتژیک بالکان به عنوان پلی ، سه قاره را به یکدیگر متصل و تلاقی دو دین بزرگ بشری ، مسیحیت و اسلام است که خود به عنوان عامل و تسریع کننده چالش‌های منطقه‌ای ظهور و بروز برجسته‌ای داشته. اختلافات و مناقشات قومی که پس از جنگ جهانی اول و دوم به لحاظ تسلط نظام کمونیستی با تحت فشار قرار دادن و کنترل پلیسی سربسته باقی مانده بود، به دنبال تغییر و تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی و فروپاشی نظام دوقطبی و شکل گیری نظام نوین جهانی روند جدیدی را به خود گرفت.
فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی ، تقسیم فدراسیون یوگسلاوی به کشورهای کوچک‌تر همچون صربستان، بوسنی – هرزگوین ، کرواسی ، مقدونیه، اسلوونی و مونته‌نگرو خود شرایطی را به وجود آورد که هر یک مدعای تاریخی – هویتی قومی و نژادی خود را مطرح و در کسب آن و تظلمی که سال‌ها بر آن‌ها روا داشته شده بود ذی‌حق بدانند در نتیجه موجب بروز دو جنگ خونین با تبعات زشت و ناگوار منطقه‌ای و بین‌المللی شد که هر یک از آن‌ها شرایط منحصر به فردی را در مقابل جنگ‌های هم‌ردیف خود به وجود آورد. نسل کشی‌های فزاینده بر اساس سیاست زمین سوخته یا آوارگی‌های گسترده چند هزار نفری ، مهاجرت‌های اجباری ، تجاوز به حقوق اولیه انسان‌ها ، تخریب و از بین بردن محیط زیست انسانی و بسیاری مسائل دیگر نمونه‌های قابل ذکر از تبعات این جنگ‌ها بود. در این بین تأثیرات روحی و روانی بر مردم ستم دیده را نمی‌توان با آمار و ارقام ذکر کرد.
یکی دیگر از تبعات جنگ‌های دهه 90 بالکان به چالش کشیدن حقوق بشر و قوانین بین‌المللی بود که هیچ یک از سازمان‌های نظم و امنیت جهانی و حقوق بین‌المللی نتوانسته جوابگوی انتظارات و حلال مسائل و مشکلات به وجود آمده باشند.
محدود مکانی پژوهش: دو محدوده جغرافیایی شبه جزیره بالکان و اتحادیه اروپایی در این پژوهش مورد بررسی قرار خواهند گرفت.
محدوده زمانی پژوهش: در این پژوهش از آنجا که قصد بر آن است تا تاریخ این منطقه مورد بررسی قرار گیرد محدوده زمانی پژوهش را باید در طول تاریخ این منطقه در نظر گرفت.
1-2 – اهمیت موضوع و ضرورت پژوهش:
بررسی موقعیت ژئوپولیتیکی منطقه‌های مختلف و اثر آن بر روی پدیده‌های دیگر از مهم‌ترین دغدغه‌ها و موضوع اصلی رشته جغرافیای سیاسی محسوب می‌شود. این دغدغه مهم یادآور آن است که برای بررسی پدیده‌های جاری و مهم در جامعه جهانی امروز ، یکی از متغیرهای اساسی جهت مطالعه ، موقعیت ژئوپولیتیکی مناطق مختلف می‌باشد. از سوی دیگر اتحادیه اروپایی جایگاه قابل توجهی در نظام بین‌الملل دارد که بررسی امنیت آن به عنوان یکی از چالش‌های فرا روی این اتحادیه ، می‌تواند دیگر نهادهای منطقه‌ای را برای نیل به همگرایی یاری دهد.
شبه جزیره بالکان سرزمینی است که زادگاه بحران‌های مختلفی بوده است. فروپاشی یوگسلاوی و بحران‌های متعاقب آن، اتحادیه اروپا را با چالش‌های متعدد امنیتی و دفاعی روبرو ساخته است. در این تحقیق سعی بر آن است تا با بررسی ژئوپولیتیکی این شبه جزیره ، اثرات آن را بر امنیت اتحادیه اروپا بسنجیم.
شاید بتوان در اهمیت بحران بالکان به این امر بسنده کرد که بیش از یک دهه اختلاف ، مناقشه، بحران و در نهایت جنگ، خود محرک بزرگی بود برای این که نظر نگارنده را به خود جلب کند. از سوی دیگر این منازعات و بحران‌ها در اواخر قرن بیستم و در آستانه سده بیست و یکم شکل گرفت. قرنی که بسیاری از اندیشمندان آن را به عنوان نمادی از اوج رفتارهای انسانی ، رعایت حقوق طبیعی و بشریت نام می‌بردند، اما فجایع و مصیبت‌های پدید آمده در این برهه از تاریخ، زمان را به نیم قرن قبل‌تر و به هنگام جنگ جهانی دوم و فجایع غیرانسانی آن برد. یکی دیگر از دلایل انتخاب این موضوع را می‌توان تشابه موضوعی و چالشی بین ایران و منطقه بالکان و به طور خاص کشور یوگسلاوی دانست. از این منظر که اقلیت‌های قومی، نژادی و مذهبی در این منطقه مانند ایران ، بسیار متنوع می‌باشند. رمزگشایی از بحران بالکان می‌تواند تجربیات ارزنده‌ای را برای کشورهای با تنوع قومیتی و مذهبی به همراه داشته باشد.
1-3 – اهداف پژوهش :
هدف از این پژوهش بررسی چگونگی ژئوپولیتیکی منطقه بالکان و تأثیرات آن بر نظام منطقه‌ای و اتحادیه اروپایی از یک سو و تشریح روند تاریخی آن در یک پروسه زمانی از سوی دیگر است.
یکی دیگر از اهداف این پژوهش روشن کردن موضوع و ارائه راهکار برای دستگاه دیپلماسی کشور در مواجهه با چنین بحران‌هایی است زیرا منطقه بالکان حوزه‌ای بوده است که جنگ‌های جهانی اول و دوم هر دو از این منطقه شروع شده و به عقیده بسیاری از کارشناسان مطالعات منطقه‌ای بحران‌های این منطقه پتانسیل ایجاد و شکل گیری جنگ جهانی دیگری را خواهد داشت.
1-4 – سؤال اصلی:
آیا موقعیت ژئوپولیتیکی منطقه بالکان بر امنیت اتحادیه اروپایی تأثیرگذار بوده است؟
1-5- سؤالات فرعی :
چگونه قدرتهای بزرگ در طول تاریخ در روند مناقشات قومی دهه 90 بالکان نقش داشته‌اند؟
دلایل تاریخی و جغرافیایی شکل گیری بحران‌های منطقه‌ای در بالکان چگونه بوده است؟
بحران بالکان چگونه شکل گرفت؟
آیا بحران‌های موجود در شبه جزیره بالکان ، اتحادیه اروپا را با مشکلات امنیتی مواجه ساخته است؟
آیا اتحادیه اروپا برای حفظ امنیت خود باید به بحران‌های شبه جزیره بالکان توجه داشته باشد یا خیر؟
1-6- فرضیه:
از آنجا که ماهیت این تحقیق از نوع بررسی است و معمولاً در این‌گونه تحقیقات به واسطه عدم امکان دخالت در متغیرها نمی‌توان نتایج حاصله را مورد آزمایش قرار داد از این رو در این پایان نامه نیز از فرضیه استفاده نشده و صرفاً تلاش محقق معطوف به پاسخ دادن به پرسش‌های مطرح بوده است.
1-7- متغیرهای مستقل و وابسته:
متغیر مستقل: موقعیت ژئوپولیتیکی شبه جزیره بالکان
متغیر وابسته: امنیت اتحادیه اروپا
متغیر وابسته در این پژوهش امنیت اتحادیه اروپا می‌باشد که اثر موقعیت ژئوپولیتیکی شبه جزیره بالکان بر آن بررسی خواهد شد.
1-8 – ماهیت و متدولوژی تحقیق:
این پژوهش از نوع بررسی یا مروری2 است. در این شیوه از تحقیق، تلاش محقق بر آن است تا به بررسی کلیه متون، کتاب‌ها، اسناد و تحلیل‌های در دسترس بپردازد تا بتوان به پرسش‌های پژوهش خود پاسخی مناسب ارائه دهد. به این نوع از پژوهش‌ها از آنجا که به شرحی از شرایط گذشته و موجود پدیده‌ای پرداخته می‌شود، توصیفی نیز گفته می‌شود. این بدین معناست که محقق با مشاهدات ممکن و جمع آوری اطلاعات مورد نیاز به ارائه توصیفی از پدیده مورد نظر مبادرت می‌نماید.
از آنجا که در این پژوهش محقق به بررسی طیف گسترده‌ای از اطلاعات در مورد پدیده‌ای خاص پرداخته است، نتایج این پژوهش‌ها می‌تواند به عنوان مبنایی مهم و موثق برای تحقیقات دیگر در حوزه مورد بحث، در نظر گرفته شود.
در این پژوهش متدولوژی تحقیق، توصیفی – تحلیلی می‌باشد که با رویکردی تاریخی به سیر رویدادهای سیاسی و بحران‌های موجود در این منطقه طی سده گذشته می‌پردازد.
در این پژوهش ، اطلاعات مورد نیاز از طریق مطالعه منابع کتابخانه‌ای (اعم از کتاب‌ها، مقالات، اسناد، پایان نامه‌ها و پژوهش‌های موجود) و اینترنتی جمع آوری می‌شود.
1-9 – مفاهیم و اصطلاحات:
در این قسمت تعاریف متناظر با مفاهیم و اصطلاحات کلیدی تحقیق آورده شده است. از آنجا که در فصل بعدی به طور مفصل به این مفاهیم پرداخته خواهد شد، تنها به ذکر نام هر یک از اصطلاحات کلیدی پژوهش بسنده می‌کنیم. این واژه‌ها عبارتند از : شبه جزیره بالکان، اتحادیه اروپایی، ژئوپولیتیک و امنیت .
1-10 – موانع و مشکلات تحقیق :
هر موضوعی که برای تحقیق و پژوهش به ذهن متبادر می‌شود علاوه بر اینکه می‌تواند ناشی از دغدغه‌های فکری ذهن محقق و یا علاقه‌مندی‌های شخصی او باشد، بسیار ساده‌تر از آنچه که در حین بررسی عملی با آن مواجه می‌شویم ، نمود پیدا می‌کند. بحث از امنیت و اثرات ژئوپولیتیکی که از مدخل‌های اساسی این پژوهش هستند از این قاعده مستثنی نمی‌باشد.
یکی از مواردی که محقق در حین تحقیق با آن مواجه شد دشواری سنجش پدیده‌هایی نظیر امنیت و تأثیرات موقعیت ژئوپولیتیکی بر آن بود. بحث از هزار تویه امنیت ، محقق را با انبوهی از متغیرها روبرو ساخت که همگی به نوعی اثرگذار بودند.
یکی از جدی‌ترین موانع تحقیق حاضر عدم امکان حضور و مشاهده مستقیم محقق در منطقه بالکان می‌باشد. همچنین وجود منابع به زبان غیر انگلیسی و زبان‌های محلی این منطقه یکی دیگر از دشواری‌های این پژوهش بوده است. اما محقق با توجه به مهارت‌های خود و امکانات موجود تلاش داشته است تا از متون و منابع انگلیسی در حین پژوهش استفاده نماید.
این پژوهش نیز مانند سایر پژوهش‌ها به ویژه تحقیقات حوزه علوم انسانی، از محدودیت در منابع، امکانات و زمان نیز برخوردار است. البته محقق با تلاش در جمع آوری داده‌های موجود در حوزه پژوهش تلاش داشته است تا بتواند تحلیلی جامع در حوزه مطالعاتی و موضوع مورد بررسی خود داشته باشد.
1-11 – ساماندهی تحقیق:
تحقیق حاضر در دو بخش کلان مورد بررسی قرار گرفته است. بخش اول مفاهیم ، مؤلفه‌های کارکردهای نظری و در بخش دوم کار ویژگی‌های عملیاتی و غیر آن مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. اما در کل این تحقیق در یک مقدمه و کلیات طرح تحقیق و پنج فصل تنظیم شده است.
فصل اول شامل کلیات می‌شود که در قالب بیان مسئله ، اهمیت و ضرورت پژوهش، اهداف پژوهش، سؤال اصلی و سؤالات فرعی، روش تحقیق، مفاهیم و اصطلاحات ، موانع و مشکلات تحقیق و ساماندهی تحقیق بیان شده است.
در فصل دوم به مبانی نظری و ارائه چهارچوب نظری و مدل مورد استفاده در ایــن پژوهش می‌پردازیم. همچنین در این فصل مفاهیم و واژه‌های اصلی این پژوهش به صورت تفصیلی مورد بررسی قرار می‌گیرد.
در فصل سوم و چهارم که بدنه اصلی این پژوهش محسوب می‌شود به مرور تاریخی حوادث شبه جزیره بالکان پرداخت می‌شود تا به دلایل و اهمیت انتخاب ایـن منطقـه در پژوهش نگاهی دقیق‌تر شود. همچنین روند شکل گیری اتحادیه اروپا و حوادث تاریخی مهم در این منطقه مورد بحث قرار می‌گیرد. در این فصل اطلاعات وسیعی در حوزه بالکان و کشورهای واقع در آن و نیز اتحادیه اروپایی مطرح خواهد شد.
در فصل پنجم و پایانی این تحقیق پس از تحلیل داده‌های پژوهش به ارائه نتایج و راهکارهای مورد نظر خواهیم پرداخت.
فصل دوم
” مفاهیم و مبانی نظری “
مقدمه
این از فصل از چهار بخش تشکیل شده است؛ در ابتدا به مفهوم شناسی تحقیق حاضر پرداخته می‌شود و واژگان کلیدی به کار رفته در این تحقیق واکاوی می‌شود. در بخش دوم مبانی نظری پژوهش حاضر آورده می‌شود که از بطن این مبانی ورودی به بخش سوم این فصل یعنی چارچوب و مدل نظری پژوهش صورت می‌گیرد. در انتها نیز پیشینه تجربی و مرور ادبیات موجود آورده شده است.
1-2 مفهوم شناسی تحقیق
از دیدگاه اصطلاح شناسی3 ، یکی از روش‌های مناسب درک مفاهیم علمی تجزیه و تحلیل واژه‌هایی است که در اصطلاح مورد نظر بکار رفته‌اند. از این روی به تشریح واژه‌ها و مفاهیم عنوان تحقیق می‌پردازیم.
موقعیت :
موقعیت منطقه‌ای جغرافیایی است که محل‌ها را در برمی‌گیرد و درون آن، تعاملات گسترده‌تر میان اعضای جامعه برقرار می‌شود (حیدری، 1388: 97).
ژئو:
واژه “ژئو”4 در ابتدای این مفهوم دارای بار ارزنده جغرافیایی است که پرداختن به آن مستلزم گشودن بحثی در خصوص مفاهیم کلیدی، مکان و فضا در ادبیات جغرافیایی، به ویژه در جغرافیای سیاسی نوین است.
مفهوم مکان در بین اندیشمندان دیگر رشته‌های علوم انسانی از جمله جامعه‌شناسان، روان‌شناسان، سیاستمداران و به ویژه جغرافیدانان مکتب انسان‌گرا اهمیت یافته است. مکان، کانون همه فعالیت‌های بشری محسوب می‌شود و هویت‌های فردی و اجتماعی مردم، همواره از مکان و ویژگی‌های آن مایه می‌گیرد. مکان نه فقط یک کالبد فیزیکی، بلکه منشاء بسیاری از احساسات، بینش‌ها و رفتارهای انسانی است. این همان مفهومی است که امروزه بدان احساس مکانی5 گفته می‌شود که مبنای بسیاری از رفتارهای اجتماعی بشر و به ویژه تحولات جهان سیاست می‌باشد. (حیدری، 1388: 97)
از سوی دیگر فضای جغرافیایی6 محصول روابط متقابل میان مکان‌هاست. فضای جغرافیایی مانند فضای اقتصاد‌دانان و ریاضی‌دانان، از ترکیب مجموعه‌ای از مناسبات پدید آمده که همواره در حال تغییر و تحولند. اما این روابط و مناسبات تنها در خلاء شکل نگرفته‌اند، بلکه در سطح سیاره زمین و محیط انسانی موجودیت یافته‌اند. در اینجا موقعیت فضا نسبت به فضاهای پیرامون بر اساس ویژگی‌های فیزیکی همچون جهت، فاصله، شیب، جریان و پراکندگی، و همچنین ویژگی‌های اجتماعی اقتصادی نظیر فاصله زمانی، ارزشی، طبقاتی، و … سنجیده می‌شوند. (حیدری، 1388: 99)
در عین حال در پیشوند “ژئو” مفهومی جهانی نهفته است که متضمن درکی سیاره‌ای از فرایند گفتمان دیالکتیکی قدرت می‌باشد. این اصطلاح ما را ناگزیر از تلقی جهانی7 و جهانی اندیشی سیاسی می‌سازد که در پرتو آن مفاهیم ژئوپولیتیک، ژئوکالچر و ژئواکونومی معنـــا می‌یابد. در علم ژئوپولیتیک ساختار جهانی قدرت سیاسی و در ژئواکونومی ساختار جهانی قدرت اقتصادی و در ژئوکالچر نیز ساختار و فرایند قدرت فرهنگی، ان هم در مقیاس سیاره زمین مورد توجه خواهد بود (حیدری، مرداد 1381).

ژئوکالچر:
برای درک واژه فرهنگ در این اصطلاح باید با مفهوم کالچر بیشتر آشنا شویم. واژه فرهنگ8 از ریشه لاتینی و در دو معنی متفاوت، اما نزدیک به هم بکار گرفته شده است. از یک سو کالت9 در لغت به معنی کیش و پرستش و آیین آمده، که منظور از آن شاید شکل گیری آیین‌هایی بوده که یونانیان باستان به منظور بزرگداشت خدایان خود در معابد بر پا می‌داشتند. و از سوی دیگر این واژه از لغت کاویدن زمین و کشت و کار10 گرفته شده و منظور از آن نخستین انقلابی بود که توسط بشر ابتدایی صورت پذیرفت و طی آن انسان دامدار و رمه گردان سرانجام در مکان معینی از زمین استقرار یافت و یکجا نشین شد و سپس به تولید محصولات کشاورزی پرداخت و دهکده‌ها را به عنوان نخستین خاستگاه انسانی بنیان گذارد. درست از همین دوران بود که ابتدا تقسیم کار اجتماعی و سپس تولید ثروت آغاز گردید و به دنبال آن نظام طبقاتی شکل گرفت. در پی این تحول، ساختار مناسبات اجتماعی دگرگونی اساسی یافت و از دایره تنگ خویشاوندی موجود در نظام کوچ نشینی عشیر‌ه‌ای خارج شد و در سطح گسترده‌تر و پیچیده‌تری جریان یافت. (حیدری، 1388: 101)
در کل می‌توان فرهنگ را با ویژگی‌های زیر تصویر نمود:
الف- فرهنگ کلیتی منسجم و نظام یافته از وجوه گوناگون فکری و رفتاری انسان و همچنین عناصر مادی و غیر مادی زندگی اجتماعی اوست.
ب- فرهنگ بیشتر شامل آن بخش از خصیصه‌های جامعه بشری است که معمولاً غیرمادی اند، نظیر زبان، سنت‌ها، ارزش‌ها، اندیشه‌ها، هنر، دین و غیره.
ج- قلمرو جغرافیایی فرهنگ‌ها معمولاً محدود و منطبق بر نواحی جغرافیایی است که مرزهای آن تا حدودی معین و قابل تشخیص‌اند.
با جمع بندی مطالب بالا می‌توان گفت که ژئوکالچر دارای ماهیتی جهانی است و از حوزه‌های بی‌شمار و متداخل فرهنگی و تمدنی تشکیل یافته که در تعامل دائمی با یکدیگر به سر می‌برند. ژئوکالچر فرایندی است که در یک سوی آن پدیده‌های مکانی با ماهیتی ناحیه‌ای، مبتنی بر فرهنگ‌های محلی قرار گرفته، و در دیگر سو پدیده‌های فضایی با ماهیتی جهانی و مبتنی بر جهانی شدن الگوهای تمدن غربی. پدیده‌های فرهنگی به دلیل خصیصه مکانی‌شان همواره میل به ثبات و پایداری در مقابل نوآوری‌ها دارند.
از این منظر ساختار نظام ژئوکالچر، در راستای ویژگی‌های نظام ژئوپولیتیک جهانی، چیزی نیست مگر تقابل یا رویارویی میان دو الگوی متفاوت و متضاد از تعاملات فرهنگی در یک سطح جهانی بر مبنای این نگرش واقع‌گرایانه شالوده ژئوکالچر جهانی در وهله نخست بر پایه ویژگی‌های نظام اطلاع رسانی و ارتباطات مدرن تمدن غربی استوار گردیده که ویژگی‌های آن به ترتیب عبارتند از:
الف- پوشش فراگیر، بدین مضمون که قابلیت اقناع کلیه افراد بشر را در هر سن و جنس دارد.
ب- فرا مکانی بودن، یعنی قائل به مکان خاصی نیست و پیام‌های آن همه جا جریان دارد.
ج- چند حسی است و تمام احساسات ظاهری پنج‌گانه را در کنار هم به کار می‌گیرد.
د- از طریق نمایش واقعی اطلاعات آموزه‌ها را به صورت غیر تخیلی و در سطح انبوه منتشر می‌سازد.
ه- عامه فهم است و برای همه مخاطبین در هـر شرایط و با هر خصوصیتی پیام ویژه‌ای عرضه می‌نماید.
و- فرازمانی است و قادر است مجموعه دانش‌های بشری را در سریع‌ترین زمان ممکن در دسترس همگان قرار دهد.
بحران :
واژه بحران یکی از مفاهیمی است که در حین این پژوهش زیاد با آن برخورد می‌کنیم، چرا که در بررسی تاریخ سیاسی و اجتماعی شبه جزیره بالکـــــان، به موارد متعددی برخورد می‌کنیم که موجد بحران‌های بسیاری در این منطقه شده‌اند، لذا بررسی مفهومی این واژه ضروری می‌نماید.
از نظر برداشت عمومی، بحران عبارتست از به وجود آمدن شرایطی غیر معمول یا غیر متعارف در روند حرکت یک سیستم. به بیان دیگر، “بحران” وضعیتی است ناپایدار که در آن تغییری ناگهانی در یک یا چند قسمت از عناصر متغیر نظم موجود ایجاد می‌گردد. از دیدگاه سیستمی، “هر ضربه شدید به نظام بین‌المللی که آن را از حالت تعادل خارج سازد بحران نامیده می‌شود.”
به هر حال یک بحران بین‌المللی را می‌توان به عنوان تغییر وضعیتی تعریف کرد که با دو شرط اساسی همراه است: دگرگونی در نوع و شدت کنش‌ها و واکنش‌ها میان دو یا چند رقیب، همراه با احتمال درگیری نظامی و نیز ستیز با ساختار موجود یک نظام بین‌المللی اعم از سیستم‌های جهانی، منطقه‌ای یا فرعی که از طریق کنش‌ها و واکنش‌های بالاتر از حد معمول نشان داده می‌شود. می‌توان ویژگی‌های عمومی بحران‌ها را به شرح زیر برشمرد:
الف- بحران بین‌المللی عبارت است از شرایط غیر متعارفی است که در چارچوب روابط بین دو یا چند کشور پدید می‌آید.
ب- شرایط بحرانی الزاماً به منزله درگیری مستقیم نظامی نیست، بلکه شرایط رفتاری یا ساختاری خاصی است که در آن درگیری مستقیم یا نبرد نظامی به عنوان مرحله‌ای از بحران تلقی می‌شود.
ج- بروز و ادامه بحران بیش از همه ناشی از شرایط و نحوه تصمیم گیری رهبران و طراحان سیاست خارجی کشورها است، لذا ویژگی‌های روانی و شرایط رفتاری تصمیم گیرندگان در سرنوشت بحران‌ها دارای اهمیت بسیار زیادی است.
د- تصمیم گیری، هدایت و مدیریت بحران‌ها در کوتاه‌ترین زمان ممکن دارای اهمیت بسیار است.
ه- عوارض روانی و اجتماعی حاصل از بحران‌ها به گونه‌ای است که اغلب موجب بروز تغییرات حاد و گسترده در رفتار و واکنش‌های اجتماعی و فردی جامعه می‌گردد.
و- بحران به منزله بروز یک حالت غیر عادی در روند سیستم سیاسی کشورها می‌باشد، به طور طبیعی کلیه عناصر نظام اجتماعی تحت تأثیر شرایط بحران، کارکردهای خود را تغییر داده و نقش‌های جدیدی برای خود بر می‌گزیند.
اساساً پدیده بحران در مطالعات جغرافیایی به دو شکل مورد مطالعه قرار می‌گیرد.
الف- گاهی شناخت عوامل مکانی و جغرافیایی مؤثر در بروز بحران‌ها مورد توجه است که در این صورت موضوع تحقیق چارچوب “ژئوپولیتیک بحران‌ها” است. برای مثال، بررسی زمینه‌های بروز بحران در برخی از مناطق ژئوپولیتیکی جهان که در شعاع عملیاتی دو قدرت بزرگ ژئواستراتژیکی واقع شده است، مانند اروپای شرقی، شبه جزیره بالکان، حاشیه ساحلی جنوب شرقی آسیا و سرزمین خاورمیانه که به اعتقاد “کوهن” منطقه درهم نام دارد، یا وجود اقلیت‌های قومی فعال در محدوده مرزهای سیاسی چند کشور با ظرفیت‌های سیاسی و نظامی متفاوت که غالباً موجبات برخورد و درگیری میان کشورهای حاشیه‌ای این منطقه.
ب- گاهی نیز بررسی پیامدهای مختلف ناشی از وقوع بحران‌ها که منجر به تغییر بافت و چشم انداز جغرافیایی مکان‌ها می‌شود، مورد مطالعه است که در این صورت موضوع در قالب “جغرافیای سیاسی بحران” قرار دارد (حیدری، 1372: 44).
امنیت :
امروزه یکی از مهم‌ترین شاخصه های حیات اجتماعی سالم در هر جامعه‌ای وجود میزان قابل قبولی از امنیت در آن برای کلیه شهروندان است که بتوانند در پرتو این امنیت به فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و آموزشی روزمره خود بپردازند. امنیت به عنوان اساسی‌ترین نیاز جامعه بشری پس از نیازهای اولیه‌ای چون خوراک، پوشاک و مسکن، همواره در کانون توجه پژوهشگران و اندیشمندان حوزه‌های مختلف بوده است (چالاکی، 1389: 2).
پژوهش‌ها و مطالعات بسیاری بر روی اصول و مبانی امنیت، ابعاد و شرح اهمیت آن در آثار نویسندگان و فیلسوفان از سده‌های پیش تا کنون گواه بر اهمیت این نیاز اساسی است. افلاطون در آثار متعدد خود به ویژه در کتاب “سیاست” معروف به “جمهوری” و کتاب “نوامیس” معروف به “قوانین”، خواهان جامعه‌ای آرمانی (مدینه فاضله‌ای) است که در آن همه مردم از امنیت اجتماعی برخوردار باشند. او معتقد است که نباید گذاشت هم در فرد و هم در جامعه یکی از قوا بر دیگری پیشی گیرد، زیرا هم در فرد و هم در جامعه تزلزل و انحطاط به میان خواهد آمد و امنیت ناپدید خواهد شد (خوش فر، 1379: 25).


پاسخ دهید